अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा तदाधारित – प्रश्नानां विकल्पात्मकोत्तरेषु उचिततमम् उत्तरं चित्वा लिखत –

सः कश्चन लघुकुटुम्बः । तस्मिन् पितरौ, पुत्रः, पुत्री च आसन् । एकस्मिन् दिने मध्याह्ने पुत्रः भोजनार्थं गृहम् आगतः । माता जलचषकं स्थालिकां च संस्थाप्य अन्नं सारं च पर्यवेषयत् । पुत्रः केवलमात्रं खादित्वा जननीम् अगर्हयत् – “अम्ब ! किमिदम् ? सारः सम्पूर्णः लवणमयः । एतत् खादितुं कथं शक्येत ? मह्यं भोजनं मास्तु……”
मातरं भर्त्सयमानः एव सः कोपेन गृहात् बहिः गतवान् ।
सायं दीपज्वालनसमयः अभवत् । तथापि सः युवा पुत्रः गृहं न आगतः । रात्रौ अष्टवादनसमये आगतः सः हस्तपादं प्रक्षाल्य दूरदर्शनस्य पुरतः आसन्दे उपाविशत्, हस्तेन नियन्त्रकं (रिमोट्) गृहीत्वा ।
निमेषाभ्यन्तरे पिता पुत्रस्य समीपम् आगतः । तं दृष्ट्वा पुत्रः चिन्तितवान् – ‘किमिदं पिता मम समीपे एव आगच्छति ! एतावत्पर्यन्तम् एकवारमपि जलपनादिकं तेन न कृतं मया सह । इदानीं मां गर्हयितुम् एव आगच्छन् स्यात् प्रायः सः । ....’
परन्तु अवनतवदनस्य पुत्रस्य पार्श्वे उपविशन् पिता प्रावोचत् – “वत्स, भवान् मध्याह्ने भोजनं कृतवान् ननु ?”
“......”
“वत्स ! भवन्तम् एव अहं पृच्छामि । भवान् मध्याह्ने भोजनं कृतवान् किम् ?”
“आम् !” – किञ्चित् रूक्षतया अवदत् पुत्रः ।
“कुत्र ?” मृदुस्वरेण एव अपृच्छत् पिता ।
“मम सुहृदः माम् उपहारमन्दिरं नीत्वा भोजनं कारितवन्तः” – किञ्चिदपि अविचलितः सन् पुत्रः उक्तवान् ।
“सुष्ठु, पुत्र ! सुष्ठु । भवान् भोजनं कर्तुम् इच्छति चेत् भवता समये अपि विश्वे गृहाणि प्राप्येरन् । तत्र ते तुभ्यं स्वादु भोजनमपि दद्युः । परन्तु भवतः मात्रे अस्माकं गृहमेव प्रपञ्चः । तस्याः लोके अहं, भवान्, भवतः अनुजा च एव वसामः । अस्माकं त्रयाणां हितमेव तस्याः लक्ष्यम् । भवता भोजनं न कृतम् इत्यतः सा एतावत्पर्यन्तं बिन्दमात्रं जलम् अपि न स्वीकृतवती । इतोऽपि तस्याः मनः परितप्तम् अस्ति – ‘अद्य मया किं कृतम् । पाकसमये मम अवधानं कुत्र आगच्छत् ? मम अजागरूकताकारणतः सारः लवणमयः जातः । तदर्थं पुत्रः किञ्चिदपि न भुक्तवान् । सः कुत्र गतवान् स्यात् ? क्षुत्पिपासानिवारणार्थं सः कीदृशं कष्टम् अनुभूतवान् स्यात् इति न ज्ञायते’ इति” इति उक्तवान् पिता ।
पितुः हृदयस्पशिर्नी वाणीं श्रुत्वा पुत्रः आत्मावलोकनम् अकरोत् । ततः सावधानतया उत्थाय शनैः शनैः जनयित्र्याः समीपम् अगच्छत् । सा म्लानवदना खिन्ना च भूत्वा उपविशन्ती आसीत् तत्र ।
पुत्रः विनयेन ताम् उपसर्प्य मृदुमधुरेण मन्द्रस्वरेण अकथयत् – “अम्ब ! महती बुभुक्षा मम । किं न परिवेषयसि अविलम्बेन ?” इति ।

यदा पिता पुत्रस्य पार्श्वे उपाविशत् तदा पुत्रः कीदृशः आसीत् ?

Question

अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा तदाधारित – प्रश्नानां विकल्पात्मकोत्तरेषु उचिततमम् उत्तरं चित्वा लिखत –

सः कश्चन लघुकुटुम्बः । तस्मिन् पितरौ, पुत्रः, पुत्री च आसन् । एकस्मिन् दिने मध्याह्ने पुत्रः भोजनार्थं गृहम् आगतः । माता जलचषकं स्थालिकां च संस्थाप्य अन्नं सारं च पर्यवेषयत् । पुत्रः केवलमात्रं खादित्वा जननीम् अगर्हयत् – “अम्ब ! किमिदम् ? सारः सम्पूर्णः लवणमयः । एतत् खादितुं कथं शक्येत ? मह्यं भोजनं मास्तु……”
    मातरं भर्त्सयमानः एव सः कोपेन गृहात् बहिः गतवान् ।
    सायं दीपज्वालनसमयः अभवत् । तथापि सः युवा पुत्रः गृहं न आगतः । रात्रौ अष्टवादनसमये आगतः सः हस्तपादं प्रक्षाल्य दूरदर्शनस्य पुरतः आसन्दे उपाविशत्, हस्तेन नियन्त्रकं (रिमोट्) गृहीत्वा ।
    निमेषाभ्यन्तरे पिता पुत्रस्य समीपम् आगतः । तं दृष्ट्वा पुत्रः चिन्तितवान् – ‘किमिदं पिता मम समीपे एव आगच्छति ! एतावत्पर्यन्तम् एकवारमपि जलपनादिकं तेन न कृतं मया सह । इदानीं मां गर्हयितुम् एव आगच्छन् स्यात् प्रायः सः । ....’
    परन्तु अवनतवदनस्य पुत्रस्य पार्श्वे उपविशन् पिता प्रावोचत् – “वत्स, भवान् मध्याह्ने भोजनं कृतवान् ननु ?”
    “......”
    “वत्स ! भवन्तम् एव अहं पृच्छामि । भवान् मध्याह्ने भोजनं कृतवान् किम् ?”
    “आम् !” – किञ्चित् रूक्षतया अवदत् पुत्रः ।
    “कुत्र ?” मृदुस्वरेण एव अपृच्छत् पिता ।
    “मम सुहृदः माम् उपहारमन्दिरं नीत्वा भोजनं कारितवन्तः” – किञ्चिदपि अविचलितः सन् पुत्रः उक्तवान् ।
    “सुष्ठु, पुत्र ! सुष्ठु । भवान् भोजनं कर्तुम् इच्छति चेत् भवता समये अपि विश्वे गृहाणि प्राप्येरन् । तत्र ते तुभ्यं स्वादु भोजनमपि दद्युः । परन्तु भवतः मात्रे अस्माकं गृहमेव प्रपञ्चः । तस्याः लोके अहं, भवान्, भवतः अनुजा च एव वसामः । अस्माकं त्रयाणां हितमेव तस्याः लक्ष्यम् । भवता भोजनं न कृतम् इत्यतः सा एतावत्पर्यन्तं बिन्दमात्रं जलम् अपि न स्वीकृतवती । इतोऽपि तस्याः मनः परितप्तम् अस्ति – ‘अद्य मया किं कृतम् । पाकसमये मम अवधानं कुत्र आगच्छत् ? मम अजागरूकताकारणतः सारः लवणमयः जातः । तदर्थं पुत्रः किञ्चिदपि न भुक्तवान् । सः कुत्र गतवान् स्यात् ? क्षुत्पिपासानिवारणार्थं सः कीदृशं कष्टम् अनुभूतवान् स्यात् इति न ज्ञायते’ इति” इति उक्तवान् पिता ।
    पितुः हृदयस्पशिर्नी वाणीं श्रुत्वा पुत्रः आत्मावलोकनम् अकरोत् । ततः सावधानतया उत्थाय शनैः शनैः जनयित्र्याः समीपम् अगच्छत् । सा म्लानवदना खिन्ना च भूत्वा उपविशन्ती आसीत् तत्र ।
    पुत्रः विनयेन ताम् उपसर्प्य मृदुमधुरेण मन्द्रस्वरेण अकथयत् – “अम्ब ! महती बुभुक्षा मम । किं न परिवेषयसि अविलम्बेन ?” इति ।

यदा पिता पुत्रस्य पार्श्वे उपाविशत् तदा पुत्रः कीदृशः आसीत् ?

Accepted Answer

पुत्रः अधोमुखः आसीत् जब पिता पुत्रस्य समीपम् उपाविशत्। यह विकल्प 1 को सही ठहराता है। अब हम इस विकल्प के सही होने के कारणों को विस्तार से समझते हैं और अन्य विकल्पों को गलत साबित करते हैं।

1. **अधोमुखः (Option 1)**: गद्यांश में यह वर्णित है कि जब पिता पुत्र के पास आए, तब पुत्र चिंतित था और सोच रहा था कि पिता उसे डांटने आए हैं। यह स्थिति स्पष्ट रूप से दर्शाती है कि पुत्र का मुख नीचे की ओर था, अर्थात् वह अधोमुख था। यह उसके आत्मावलोकन और पश्चाताप की भावना को भी दर्शाता है।

2. **ऊर्ध्वमुखः (Option 2)**: ऊर्ध्वमुख का अर्थ होता है ऊपर की ओर मुख करना, जो आमतौर पर आत्मविश्वास या गर्व की स्थिति को दर्शाता है। गद्यांश में कहीं भी यह संकेत नहीं मिलता कि पुत्र आत्मविश्वास से भरा हुआ था या गर्वित था। बल्कि, वह चिंतित और पश्चाताप की स्थिति में था, इसलिए यह विकल्प गलत है।

3. **हर्षितः (Option 3)**: हर्षित का अर्थ होता है खुश होना। गद्यांश में पुत्र की स्थिति को देखकर यह स्पष्ट है कि वह खुश नहीं था। वह चिंतित था कि पिता उसे डांटने आए हैं और वह अपनी माँ के प्रति किए गए व्यवहार के लिए पश्चाताप कर रहा था। इसलिए, यह विकल्प भी गलत है।

4. **दुःखितः (Option 4)**: दुःखित का अर्थ होता है दुखी होना। हालांकि पुत्र की स्थिति चिंताजनक थी, लेकिन गद्यांश में विशेष रूप से यह नहीं कहा गया कि वह दुखी था। वह चिंतित और पश्चाताप की स्थिति में था, जो अधोमुख होने का संकेत देता है। इसलिए, यह विकल्प भी सही नहीं है।

इस प्रकार, गद्यांश के आधार पर, पुत्र की स्थिति को सही रूप से अधोमुख के रूप में वर्णित किया गया है, जो विकल्प 1 को सही ठहराता है।