अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानां विकल्पात्मकोत्तरेभ्य उचिततमम् उत्तरं चित्वा लिखत - यदा कश्चिच्चित्तवृत्तीनवरुध्य समाधिस्थो भूत्वा परमात्मनः साक्षात्करोति, सा समाध्यवस्था योग उच्यते। कठोपनिषदनुसारं यदा पञ्चज्ञानेंद्रियैः सहितमन्तःकरणस्यांखिलमपि क्रियाकलापमवरुध्यते सा शान्तावस्था 'योगः' इति कथ्यते। श्रीमद्भगवद्गीतायां योगस्य व्यावहारिकं पक्षमुद्घाटयान् प्रतिपादिमस्ति यत्-कर्मसु कौशलं योगो भवति यद्वा जीवनयात्रायाम्मानसिकोद्वेगजनकेष्वाकस्मिकरूपेण उपस्थितेषु सुखदुःखावेगावसादात्मकेषु झंझावातेष्वविचलितरूपेण समत्वस्थितिर्योग उच्यते। अनेन प्रकारेण योगस्य उद्देश्यद्वयमस्तः - पारमार्थिको व्यवहारिकश्चेति। यदा मानव इन्द्रियाणि नियम्य आत्मनः परमात्मननश्च साक्षात्करोति तदा स दुःखत्रयाद्विमुच्य पूर्णानन्दावस्थायां वर्तमानो मोक्षं प्राप्नोति। एतत्पारमार्थिकमुद्देश्यमस्ति योगस्य। द्वितीयंच व्यवहारिकमुद्देश्यमस्ति - यदा मानवो योगाभ्यासेन जितेन्द्रियत्यमप्नोति तदा स सुखदुःखादिभिर्द्वन्द्वैरभिहन्यमानोऽपि समावस्थायां वर्तमानः फलाकाङ्क्षाधिकारचिन्तारहितः स्वकर्त्तव्यकर्मसु व्यापृतो भवति। एवम्प्रकारेण योग आध्यात्मिकमनुशासनमस्ति। योगाभ्यासेन आत्मना सह अन्तःकरणचतुष्टयसमहितं शरीरस्य सामञ्जस्य जायते। योगाभ्यासेन व्यक्तिगतंचेतनायाः सामञ्जस्यं सार्वभौमिकचेतनया सहभवति। एषा समञ्जस्य अवस्था एव मुक्तिः, मोक्षः, कैवल्यं, निर्वाणमित्यादिभिर्विविधाभिरुपाधिभिर्व्यवह्रियते। समकालीना अनुसंधातारः प्रमाणयन्ति यद्योगो न केवलं शारीरिकं सौष्ठमेव सम्पादयति, अपितु विविधानि दुःसाध्यानि शारीरिकमानसिक रोगाणि निराकृत्य, रोगप्रतिरोधकक्षमताश्चर्यजनकरूपेणसंवर्ध्य महदुपकरोति मानवजातेः। योगशब्दस्य व्युत्पत्तिः - पाणिनीय धातुपाठानुसारं 'युज्' धातुना सह 'घञ्' प्रत्यये सति 'योगः' शब्दोनिष्पद्यते। 'युज्' इति धातुस्त्रिष्वर्थेषु विद्यते पाणिनीयधातुपाठे - 1- "युज् समाधौ", 2- "युजिर्योगे", 3-युज् संयमनेति च। योगदर्शनसंदर्भे समाध्यअर्थकयुज् धातुना 'योगः' शब्दो निष्पन्नो भविष्यति। अस्मिन् विषये योगदर्शनस्य प्रथमो भाष्यकारो महर्षि व्यासः प्रमाणम्। स योगशब्दस्यार्थः समाधिः करोति। तद्यथा "योगः समाधिः स च सार्वभौमचित्तस्यधर्म:"। परमधुना मनीषिणो "युजिर्योगो", "युज् संयमने" इत्येताभ्यां धातुभ्यामपि योगशब्दस्य निष्पत्तिम् स्वीकुर्वन्ति। “योगः” इत्यस्मिन् शब्दे को धातुःकश्च प्रत्ययः ?
“योगः” इत्यस्मिन् शब्दे धातुः 'युज्' तथा प्रत्ययः 'घञ्' इति विकल्पे 4 निर्दिष्टम् अस्ति। एषः विकल्पः सही विकल्पः अस्ति। एतस्य कारणं निम्नलिखितं वर्तते: 1. धातु 'युज्': पाणिनीय धातुपाठे 'युज्' धातुः त्रिषु अर्थेषु उपलभ्यते - समाधौ, योगे, संयमने च। योगदर्शनसंदर्भे 'युज् समाधौ' इत्यस्य अर्थः अधिकृत्य 'योगः' शब्दः निष्पद्यते। महर्षि व्यासः अपि योगशब्दस्य अर्थं समाधिः इति प्रतिपादयति। अतः 'युज्' धातुः योगशब्दस्य मूलधातुः अस्ति। 2. प्रत्यय 'घञ्': 'घञ्' प्रत्ययः सामान्यतः तदर्थक शब्दनिर्माणाय प्रयुज्यते। 'युज्'…Read More
Source :
Source :
Source :
Source :