निर्देशः : अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा तदाधारितप्रश्नानां विकल्पात्मकोत्तरेषु उचिततमम् उत्तरं चित्वा लिखत –

पुरा वाल्मीकिः नाम एक ऋषिः आसीत् । एकदा सः स्नातुं तमसातीरमग्छत् । मार्गे सः व्याधेन विद्धम् एकं क्रौञ्चपक्षिणमपश्यत् । सहचरस्य वियोगेन व्याकुलितायाः क्रौञ्च्याः उच्चैः रोदनम् अशृणोत् । क्रौञ्च्याः विलापं श्रुत्वा ऋषिः द्रवितः अभवत् । क्रौञ्चीक्रन्दनात् जातः ऋषेः शोकः श्लोकरूपेण तस्य मुखात् एवं निरगच्छत् – मा निषाद । प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः । यत्क्रौञ्चमिथुनादेकम् अवधीः काममोहितम् ।।
अयमेव श्लोकः लौकिकसाहित्यस्य आदिकाव्यरचना । ततः प्रभृति ऋषिरयं कविपदं प्राप्तवान् । ऋषेः कवित्वं विज्ञाय ब्रह्मा आकाशवाण्या आदिशत् – ऋषे ! कुरु रामायणं काव्यम् । तत्र रामचरितं वर्णय येन रामस्य पुण्यं चरित्रं विदित्वा जनाः सन्मार्गस्य अनुसरणं कुर्युः । अस्मिन् काव्ये (रामायणे) पितुः आज्ञापालनम्, भ्रातृस्नेहः, परोपकारः, दया, दीनरक्षा इत्यादीनि मानवतायाः पोषकानि जीवनमूल्यानि वर्णितानि सन्ति ।

‘आदिशत्’ इति पदस्य कोऽर्थः भवति ?

Question

निर्देशः : अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा तदाधारितप्रश्नानां विकल्पात्मकोत्तरेषु उचिततमम् उत्तरं चित्वा लिखत –

पुरा वाल्मीकिः नाम एक ऋषिः आसीत् । एकदा सः स्नातुं तमसातीरमग्छत् । मार्गे सः व्याधेन विद्धम् एकं क्रौञ्चपक्षिणमपश्यत् । सहचरस्य वियोगेन व्याकुलितायाः क्रौञ्च्याः उच्चैः रोदनम् अशृणोत् । क्रौञ्च्याः विलापं श्रुत्वा ऋषिः द्रवितः अभवत् । क्रौञ्चीक्रन्दनात् जातः ऋषेः शोकः श्लोकरूपेण तस्य मुखात् एवं निरगच्छत् – मा निषाद । प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः । यत्क्रौञ्चमिथुनादेकम् अवधीः काममोहितम् ।।
    अयमेव श्लोकः लौकिकसाहित्यस्य आदिकाव्यरचना । ततः प्रभृति ऋषिरयं कविपदं प्राप्तवान् । ऋषेः कवित्वं विज्ञाय ब्रह्मा आकाशवाण्या आदिशत् – ऋषे ! कुरु रामायणं काव्यम् । तत्र रामचरितं वर्णय येन रामस्य पुण्यं चरित्रं विदित्वा जनाः सन्मार्गस्य अनुसरणं कुर्युः । अस्मिन् काव्ये (रामायणे) पितुः आज्ञापालनम्, भ्रातृस्नेहः, परोपकारः, दया, दीनरक्षा इत्यादीनि मानवतायाः पोषकानि जीवनमूल्यानि वर्णितानि सन्ति ।

‘आदिशत्’ इति पदस्य कोऽर्थः भवति ?

Accepted Answer

‘आदिशत्’ इति पदस्य अर्थः ‘आदेशम् अकरोत्’ इति विकल्पस्य अनुकूलः अस्ति। वाल्मीकिः ऋषिः ब्रह्मायाः आकाशवाण्या आदेशं प्राप्य रामायणं काव्यम् रचयितुं प्रेरितः अभवत्। एषः आदेशः तस्य काव्यरचनायाः आरम्भः प्रदर्शयति। अतः ‘आदिशत्’ इति पदस्य अर्थः आदेशं दातुं सूचयति, यः विकल्प 2 मध्ये स्पष्टः अस्ति।

अन्य विकल्पानां विवेचनम्:

1. **उपदेशं कृतवान्** - एषः विकल्पः उचितः नास्ति, यः उपदेशस्य अर्थं सूचयति। किन्तु, ब्रह्मा द्वारा वाल्मीकये आदेशः दातव्यः अस्ति, उपदेशः न।

3. **काव्यम् अपाठयत्** - एषः विकल्पः अपि उचितः नास्ति। ब्रह्मा वाल्मीकिं काव्यम् पाठयितुं न आज्ञापयति, किन्तु तस्य काव्यं रचयितुं आदेशं दाति।

4. **वंशीम् अवादयत्** - एषः विकल्पः अपि असत्यः अस्ति। वंशीं अवादयितुं ब्रह्मायाः आदेशः नास्ति, यः काव्यरचनायाः संदर्भे अप्रासंगिकः अस्ति।

अतः, विकल्प 2 ‘आदेशम् अकरोत्’ सर्वथा उचितः अस्ति, यः ‘आदिशत्’ इति पदस्य सटीक अर्थं प्रदर्शयति।