निम्नलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानानाम् उत्तराणि यथोचितं विकल्पं चित्वा देयानि -

संस्कृतभाषा भारतवर्षस्य संस्कारभाषा। भारते संस्कृत-भाषायाः प्रतिदिनं विविधसंस्कारकार्येषु प्रयोगः भवति। एतस्याः अनेकासु विशेषतासु इयम् अन्यतमा विशेषता यत् अस्याः वाङ्मये विद्यमानाः सूक्तयः अभ्युदयाय प्रेरयन्ति। अत एव वयं भारत-प्रशासनस्य विभिन्नेषु विभागेषु ध्येय-वाक्य-रूपेण एतेषां प्रयोगं पश्यामः।
एतत् चित्रं पश्यत। एतत् भारतशासनस्य राजचिह्नमस्ति। अत्र 'सत्यमेव जयते' इत्येषः: संस्कृतपद्यांशं लिखितः अस्ति। भारतशासनस्य मुद्रायामङ्कितमिदं संस्कृतस्य महत्त्वमुद्भावयति।
जीवनबीमानिगमस्य चित्रे द्वयोः हस्तयोः मध्ये एकः दीपः अस्ति। अधः च 'योगक्षेमं वहाम्यहम्' इति लिखितम्। श्रीमद्भगवद्गीतायाः अयं पद्यांशः अस्य शोभां द्विगुणयति।
भारतीयवायुसेनायाः चिह्ने विमानं वर्तते। तत्र लिखितं वायुसेनायाः ध्येयवाक्यम 'नभः-स्पृशं दीप्तम्' संस्कृत-भाषायाः गौरवगाथाम् प्रकटयति।
हरियाणा-शासनस्य राज्यचिह्नस्य चित्रे अपि श्रीमद्भगवद्गीतायाः 'योगः कर्मसु कौशलम्' इत्यस्य श्लोकांशः जनान् प्रेरयति। लोकसभाध्यक्षस्य आसनस्योपरि अपि सर्वोच्यस्थाने उल्लिखिता अस्ति-'धर्मचक्र-प्रवर्तनाय' इति संस्कृतवाक्यम्। लोकसभायाः केन्द्रीयभातलयस्य भित्तिकायां 'अयं निजः परो वेति' सुप्रसिद्धः संस्कृत-श्लोकः लिखितः अस्ति। डाक-तार-विभागस्य ध्येयवाक्यम्-'अहर्निशं सेवामहे' अतीव उपयुक्तमस्ति। यतः अस्य विभागस्य कार्यं दिने रात्रौ च निरन्तरं चलति।
पश्यत, इदं 'राष्ट्रीयशैक्षिकानुसन्धानप्रशिक्षण-परिषद्' इत्यस्य ध्येय-वाक्यं 'विद्ययाऽमृतमश्नुते' संस्कृतभाषायाम् एव अस्ति। अन्ये चापि बहवः भारतशासनस्य विभागाः सन्ति येषु संस्कृतध्येय-वाक्यानि स्वीकृतानि सन्ति। अलमतिविस्तरेण। एतेन सुस्पष्टं भवति यत् संस्कृतभाषा भारतस्य जीवनभूता। भारते भाति भारती।

‘गौरवगाथा’ इत्यस्मिन् पदे कः समासः, सविग्रहम् नाम दीयताम् :

Question

निम्नलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानानाम् उत्तराणि यथोचितं विकल्पं चित्वा देयानि -

संस्कृतभाषा भारतवर्षस्य संस्कारभाषा। भारते संस्कृत-भाषायाः प्रतिदिनं विविधसंस्कारकार्येषु प्रयोगः भवति। एतस्याः अनेकासु विशेषतासु इयम् अन्यतमा विशेषता यत् अस्याः वाङ्मये विद्यमानाः सूक्तयः अभ्युदयाय प्रेरयन्ति। अत एव वयं भारत-प्रशासनस्य विभिन्नेषु विभागेषु ध्येय-वाक्य-रूपेण एतेषां प्रयोगं पश्यामः।
    एतत् चित्रं पश्यत। एतत् भारतशासनस्य राजचिह्नमस्ति। अत्र 'सत्यमेव जयते' इत्येषः: संस्कृतपद्यांशं लिखितः अस्ति। भारतशासनस्य मुद्रायामङ्कितमिदं संस्कृतस्य महत्त्वमुद्भावयति।
    जीवनबीमानिगमस्य चित्रे द्वयोः हस्तयोः मध्ये एकः दीपः अस्ति। अधः च 'योगक्षेमं वहाम्यहम्' इति लिखितम्। श्रीमद्भगवद्गीतायाः अयं पद्यांशः अस्य शोभां द्विगुणयति।
    भारतीयवायुसेनायाः चिह्ने विमानं वर्तते। तत्र लिखितं वायुसेनायाः ध्येयवाक्यम 'नभः-स्पृशं दीप्तम्' संस्कृत-भाषायाः गौरवगाथाम् प्रकटयति।
    हरियाणा-शासनस्य राज्यचिह्नस्य चित्रे अपि श्रीमद्भगवद्गीतायाः 'योगः कर्मसु कौशलम्' इत्यस्य श्लोकांशः जनान् प्रेरयति। लोकसभाध्यक्षस्य आसनस्योपरि अपि सर्वोच्यस्थाने उल्लिखिता अस्ति-'धर्मचक्र-प्रवर्तनाय' इति संस्कृतवाक्यम्। लोकसभायाः केन्द्रीयभातलयस्य भित्तिकायां 'अयं निजः परो वेति' सुप्रसिद्धः संस्कृत-श्लोकः लिखितः अस्ति। डाक-तार-विभागस्य ध्येयवाक्यम्-'अहर्निशं सेवामहे' अतीव उपयुक्तमस्ति। यतः अस्य विभागस्य कार्यं दिने रात्रौ च निरन्तरं चलति।
    पश्यत, इदं 'राष्ट्रीयशैक्षिकानुसन्धानप्रशिक्षण-परिषद्' इत्यस्य ध्येय-वाक्यं 'विद्ययाऽमृतमश्नुते' संस्कृतभाषायाम् एव अस्ति। अन्ये चापि बहवः भारतशासनस्य विभागाः सन्ति येषु संस्कृतध्येय-वाक्यानि स्वीकृतानि सन्ति। अलमतिविस्तरेण। एतेन सुस्पष्टं भवति यत् संस्कृतभाषा भारतस्य जीवनभूता। भारते भाति भारती।

‘गौरवगाथा’ इत्यस्मिन् पदे कः समासः, सविग्रहम् नाम दीयताम् :

Accepted Answer

‘गौरवगाथा’ इत्यस्मिन् पदे ‘गौरवात् गाथा’ इति पञ्चमी तत्पुरुषः समासः अस्ति। पञ्चमी तत्पुरुषः समासे, पूर्वपदं पञ्चमी विभक्तौ अस्ति। अत्र ‘गौरवात्’ इति पञ्चमी विभक्तिः अस्ति, यः ‘गौरवगाथा’ इत्यस्मिन् पदे ‘गौरवात् गाथा’ इत्यर्थं प्रकटयति। अतः, एषः समासः पञ्चमी तत्पुरुषः इति स्पष्टं भवति।

अन्य विकल्पानां असम्यक्त्वं यथा:

2. गौरवस्य गाथा - षष्ठी तत्पुरुषः: अत्र ‘गौरवस्य’ इति षष्ठी विभक्तिः अस्ति। यदि समासः षष्ठी तत्पुरुषः स्यात्, तर्हि ‘गौरवस्य गाथा’ इत्यर्थः भवेत्, यः अत्र न सन्दर्भः।

3. गौरवाय गाथा – चतुर्थी तत्पुरुषः: अत्र ‘गौरवाय’ इति चतुर्थी विभक्तिः अस्ति। चतुर्थी तत्पुरुषः समासे, पूर्वपदं चतुर्थी विभक्तौ भवति, यः अत्र न उपयुक्तः।

4. गौरवं च गाथा च - द्वन्द्व तत्पुरुषः: द्वन्द्व समासे, द्वे वा अधिकानि पदानि समानप्रकारेण संयुज्येते। अत्र ‘गौरवं च गाथा च’ इत्यर्थः न सन्दर्भः, अतः एषः विकल्पः अपि असम्यक्।

अतः, ‘गौरवगाथा’ इत्यस्मिन् पदे पञ्चमी तत्पुरुषः समासः एव उचितः, यः ‘गौरवात् गाथा’ इत्यर्थं प्रकटयति।