निर्देशः : अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा तदाधारितप्रश्नानां विकल्पात्मकोत्तरेषु उचिततमम् उत्तरं चित्वा लिखत –

पुरा वाल्मीकिः नाम एक ऋषिः आसीत् । एकदा सः स्नातुं तमसातीरमग्छत् । मार्गे सः व्याधेन विद्धम् एकं क्रौञ्चपक्षिणमपश्यत् । सहचरस्य वियोगेन व्याकुलितायाः क्रौञ्च्याः उच्चैः रोदनम् अशृणोत् । क्रौञ्च्याः विलापं श्रुत्वा ऋषिः द्रवितः अभवत् । क्रौञ्चीक्रन्दनात् जातः ऋषेः शोकः श्लोकरूपेण तस्य मुखात् एवं निरगच्छत् – मा निषाद । प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः । यत्क्रौञ्चमिथुनादेकम् अवधीः काममोहितम् ।।
अयमेव श्लोकः लौकिकसाहित्यस्य आदिकाव्यरचना । ततः प्रभृति ऋषिरयं कविपदं प्राप्तवान् । ऋषेः कवित्वं विज्ञाय ब्रह्मा आकाशवाण्या आदिशत् – ऋषे ! कुरु रामायणं काव्यम् । तत्र रामचरितं वर्णय येन रामस्य पुण्यं चरित्रं विदित्वा जनाः सन्मार्गस्य अनुसरणं कुर्युः । अस्मिन् काव्ये (रामायणे) पितुः आज्ञापालनम्, भ्रातृस्नेहः, परोपकारः, दया, दीनरक्षा इत्यादीनि मानवतायाः पोषकानि जीवनमूल्यानि वर्णितानि सन्ति ।

कीदृशं क्रौञ्चपक्षिणम् वाल्मीकिः मार्गे अपश्यत् ?

Question

निर्देशः : अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा तदाधारितप्रश्नानां विकल्पात्मकोत्तरेषु उचिततमम् उत्तरं चित्वा लिखत –

पुरा वाल्मीकिः नाम एक ऋषिः आसीत् । एकदा सः स्नातुं तमसातीरमग्छत् । मार्गे सः व्याधेन विद्धम् एकं क्रौञ्चपक्षिणमपश्यत् । सहचरस्य वियोगेन व्याकुलितायाः क्रौञ्च्याः उच्चैः रोदनम् अशृणोत् । क्रौञ्च्याः विलापं श्रुत्वा ऋषिः द्रवितः अभवत् । क्रौञ्चीक्रन्दनात् जातः ऋषेः शोकः श्लोकरूपेण तस्य मुखात् एवं निरगच्छत् – मा निषाद । प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः । यत्क्रौञ्चमिथुनादेकम् अवधीः काममोहितम् ।।
    अयमेव श्लोकः लौकिकसाहित्यस्य आदिकाव्यरचना । ततः प्रभृति ऋषिरयं कविपदं प्राप्तवान् । ऋषेः कवित्वं विज्ञाय ब्रह्मा आकाशवाण्या आदिशत् – ऋषे ! कुरु रामायणं काव्यम् । तत्र रामचरितं वर्णय येन रामस्य पुण्यं चरित्रं विदित्वा जनाः सन्मार्गस्य अनुसरणं कुर्युः । अस्मिन् काव्ये (रामायणे) पितुः आज्ञापालनम्, भ्रातृस्नेहः, परोपकारः, दया, दीनरक्षा इत्यादीनि मानवतायाः पोषकानि जीवनमूल्यानि वर्णितानि सन्ति ।

कीदृशं क्रौञ्चपक्षिणम् वाल्मीकिः मार्गे अपश्यत् ?

Accepted Answer

वाल्मीकि ने मार्ग में एक क्रौञ्चपक्षिणं देखा जो व्याधेन विद्धम् था। यह जानकारी गद्यांश में स्पष्ट रूप से दी गई है, जहाँ कहा गया है कि ऋषि ने एक व्याध द्वारा विद्ध (घातक रूप से घायल) क्रौञ्चपक्षिण को देखा। इस स्थिति ने ऋषि को अत्यंत दुखी किया और उसके विलाप को सुनकर वह द्रवित हो गए।

अब अन्य विकल्पों की बात करें:

1. **हसन्**: यह विकल्प गलत है क्योंकि गद्यांश में कहीं भी यह उल्लेख नहीं है कि क्रौञ्चपक्षिण हंस रहा था। इसके विपरीत, वह दुखी और घायल था।

2. **व्याधेन विद्धम्**: यह सही विकल्प है, जैसा कि पहले बताया गया। यह स्पष्ट रूप से गद्यांश में वर्णित है कि क्रौञ्चपक्षिण व्याध द्वारा विद्ध था।

3. **देवैः पूजितम्**: यह विकल्प भी गलत है। गद्यांश में यह नहीं कहा गया है कि क्रौञ्चपक्षिण को देवताओं द्वारा पूजा गया था। वह एक दुखी और घायल पक्षी था, न कि पूजित।

4. **जले तरन्**: यह विकल्प भी सही नहीं है। गद्यांश में यह नहीं बताया गया है कि क्रौञ्चपक्षिण जल में तैर रहा था। वह घायल था और उसके विलाप से ऋषि प्रभावित हुए।

इस प्रकार, केवल विकल्प 2 "व्याधेन विद्धम्" ही सही है, क्योंकि यह गद्यांश के अनुसार क्रौञ्चपक्षिण की स्थिति को सही रूप से दर्शाता है।