संकेत : अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानां विकल्पात्मकोत्तरेभ्यः उचिततमम् उत्तरं चित्वा लिखत :

पावनसलिला नर्मदा अस्माकं प्रदेशस्य जीवनदायिनी सरित् अस्ति । एषा एव रेवा इति नाम्नापि प्रसिद्धा । अस्या तटे अनेकानि तीर्थस्थानानि सन्ति । प्राचीनकालादेव अस्याः तटे तपस्विनां स्थानानि सन्ति । अतः नर्मदायाः परिक्रमणं कृत्वा जनाः आत्मानं धन्यं मन्यन्ते । अत्रत्यम् नैसर्गिकं सौन्दर्यं दर्शनीयम् ।
अनूपपुरमण्डले अमरकण्टकं नाम पर्वतोऽस्ति । तत एव नर्मदा प्रादुर्भवति । तदनन्तरम् एषा गहनेषु अरण्येषु उत्तुङ्गपर्वतेषु भ्रमणं कुर्वती डिण्डोरीमण्डलं प्रविशति । डिण्डोरीतः सर्पाकारगत्या उच्चावचमार्गेण महाराजपुरं प्राप्नोति । ततः जाबालिपुरम् आगच्छति । श्वेतशिलाखण्डानाम् कृते प्रसिद्धे मेडाघाटनामके स्थाने धूधारजलप्रपातस्वरूपं धारयति । तदवलोकनार्थं बहवाः पर्यटकाः अत्र आगच्छन्ति ।
नर्मदा नद्यामेव बरगी-इन्दिरासागर - सरदारसरोवरादयः बन्धाः निर्मिताः सन्ति । एभिः बन्धैः विद्युदुत्पादनं, भूमिसेचनं, जलपरिवहनं, अभयारण्यनिर्माणम् पर्यटनस्थल निर्माणम् इत्यादयो विविधलाभाः भवन्ति ।

बन्धाः इति पदे किं वचनम् ?

Question

संकेत : अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानां विकल्पात्मकोत्तरेभ्यः उचिततमम् उत्तरं चित्वा लिखत :

पावनसलिला नर्मदा अस्माकं प्रदेशस्य जीवनदायिनी सरित् अस्ति । एषा एव रेवा इति नाम्नापि प्रसिद्धा । अस्या तटे अनेकानि तीर्थस्थानानि सन्ति । प्राचीनकालादेव अस्याः तटे तपस्विनां स्थानानि सन्ति । अतः नर्मदायाः परिक्रमणं कृत्वा जनाः आत्मानं धन्यं मन्यन्ते । अत्रत्यम् नैसर्गिकं सौन्दर्यं दर्शनीयम् ।
    अनूपपुरमण्डले अमरकण्टकं नाम पर्वतोऽस्ति । तत एव नर्मदा प्रादुर्भवति । तदनन्तरम् एषा गहनेषु अरण्येषु उत्तुङ्गपर्वतेषु भ्रमणं कुर्वती डिण्डोरीमण्डलं प्रविशति । डिण्डोरीतः सर्पाकारगत्या उच्चावचमार्गेण महाराजपुरं प्राप्नोति । ततः जाबालिपुरम् आगच्छति । श्वेतशिलाखण्डानाम् कृते प्रसिद्धे मेडाघाटनामके स्थाने धूधारजलप्रपातस्वरूपं धारयति । तदवलोकनार्थं बहवाः पर्यटकाः अत्र आगच्छन्ति ।
    नर्मदा नद्यामेव बरगी-इन्दिरासागर - सरदारसरोवरादयः बन्धाः निर्मिताः सन्ति । एभिः बन्धैः विद्युदुत्पादनं, भूमिसेचनं, जलपरिवहनं, अभयारण्यनिर्माणम् पर्यटनस्थल निर्माणम् इत्यादयो विविधलाभाः भवन्ति ।

बन्धाः इति पदे किं वचनम् ?

Accepted Answer

बन्धाः इति पदे बहुवचनम् वचनम् अस्ति। संस्कृत भाषा में संज्ञा, विशेषण, सर्वनाम आदि शब्दों के तीन वचन होते हैं - एकवचन, द्विवचन और बहुवचन। जब किसी शब्द का प्रयोग एक से अधिक वस्तुओं, व्यक्तियों या स्थानों के लिए किया जाता है, तब वह बहुवचन कहलाता है।

यहाँ पर "बन्धाः" शब्द का प्रयोग किया गया है, जो कि "बन्ध" शब्द का बहुवचन रूप है। गद्यांश में "बरगी-इन्दिरासागर - सरदारसरोवरादयः बन्धाः" का उल्लेख है, जो यह दर्शाता है कि यहाँ एक से अधिक बाँधों की बात की जा रही है। अतः "बन्धाः" शब्द का बहुवचन रूप सही है।

अब अन्य विकल्पों की बात करें:

2. शृगालवचनम्: यह एक काल्पनिक विकल्प है और संस्कृत में ऐसा कोई वचन नहीं होता। अतः यह विकल्प गलत है।

3. एकवचनम्: एकवचन का प्रयोग तब होता है जब किसी एक वस्तु, व्यक्ति या स्थान की बात की जाती है। चूंकि यहाँ एक से अधिक बाँधों की बात हो रही है, इसलिए यह विकल्प गलत है।

4. द्विवचनम्: द्विवचन का प्रयोग तब होता है जब दो वस्तुओं, व्यक्तियों या स्थानों की बात की जाती है। यहाँ पर एक से अधिक बाँधों का उल्लेख है, अतः यह विकल्प भी गलत है।

इस प्रकार, "बन्धाः" शब्द का बहुवचन रूप सही है और विकल्प 1 सही उत्तर है।