निम्नलिखितम् अपठितं गद्यांशम् आधारितकृत्य प्रश्ना: समाधेया: –

अस्माकं भारतं विभिन्न-भाषा-जाति-धर्म-सम्प्रदायानां च राष्ट्रम् अस्ति। एतस्य एकतायै सर्वेषु जनेषु सुमतिः परमावश्यकी अस्ति। मत्योः विभिन्नता एव विवादस्य कारणं भवति। यदा सर्वेषां भारतीयानां मतय: समाना: भविष्यन्ति तदा विवादस्य स्थाने संवादो भविष्यति। संवादेन सर्वासाम् समस्यानां समाधानं भवितुम् शक्नोति। भारतस्य धर्मनिरपेक्षस्वरूप-संरक्षणार्थ सर्वेषु सुमति: अनिवार्या अस्ति।

उपर्युक्त-गद्यांशे 'राष्ट्रम्' इति पदे का विभक्तिः ?

Question

निम्नलिखितम् अपठितं गद्यांशम् आधारितकृत्य प्रश्ना: समाधेया: –

अस्माकं भारतं विभिन्न-भाषा-जाति-धर्म-सम्प्रदायानां च राष्ट्रम् अस्ति। एतस्य एकतायै सर्वेषु जनेषु सुमतिः परमावश्यकी अस्ति। मत्योः विभिन्नता एव विवादस्य कारणं भवति। यदा सर्वेषां भारतीयानां मतय: समाना: भविष्यन्ति तदा विवादस्य स्थाने संवादो भविष्यति। संवादेन सर्वासाम् समस्यानां समाधानं भवितुम् शक्नोति। भारतस्य धर्मनिरपेक्षस्वरूप-संरक्षणार्थ सर्वेषु सुमति: अनिवार्या अस्ति।

उपर्युक्त-गद्यांशे 'राष्ट्रम्' इति पदे का विभक्तिः ?

Accepted Answer

उपर्युक्त गद्यांशे 'राष्ट्रम्' इति पदे प्रथमा विभक्तिः अस्ति। प्रथमा विभक्तिः सामान्यतः कर्तरि प्रयोगे भवति, यदा कर्ता वा विषयः वाक्ये निर्दिष्टः भवति। 'राष्ट्रम्' इति पदं गद्यांशे भारतं देशं निर्दिशति, यः वाक्यस्य मुख्य विषयः अस्ति। अतः, 'राष्ट्रम्' इति पदे प्रथमा विभक्तिः उचितं अस्ति।

अब अन्य विकल्पों का विश्लेषण करते हैं:

1. द्वितीया विभक्तिः: द्वितीया विभक्तिः सामान्यतः कर्मणि प्रयोगे भवति, यदा क्रियायाः कर्म निर्दिष्टं भवति। 'राष्ट्रम्' इति पदं गद्यांशे कर्म रूपेण न प्रयुक्तं अस्ति, अतः द्वितीया विभक्तिः अयुक्ता अस्ति।

2. षष्ठी विभक्तिः: षष्ठी विभक्तिः सामान्यतः संबंध सूचक विभक्तिः अस्ति, यदा संबंधः वा स्वामित्वं सूचितं भवति। 'राष्ट्रम्' इति पदं गद्यांशे संबंधं वा स्वामित्वं न सूचयति, अतः षष्ठी विभक्तिः अयुक्ता अस्ति।

3. सप्तमी विभक्तिः: सप्तमी विभक्तिः सामान्यतः अधिकरणे प्रयोगे भवति, यदा स्थानं वा समयं सूचितं भवति। 'राष्ट्रम्' इति पदं गद्यांशे स्थानं वा समयं न सूचयति, अतः सप्तमी विभक्तिः अयुक्ता अस्ति।

अतः, उपर्युक्त विश्लेषणानुसार 'राष्ट्रम्' इति पदे प्रथमा विभक्तिः एव उचितं अस्ति।