अधोलिखितान् पद्यान् पठित्वा प्रश्नानां विकल्पात्मकोत्तरेभ्यः उचिततमं उत्तरं चिनुत । गृहीत्वा दक्षिणां विप्रास्त्यजन्ति यजमानकम् । प्राप्तविद्या गुरुं शिष्या दग्धाऽरण्यं मृगास्तथा ॥ 1 ॥ आचारः कुलमाख्याति देशम् आख्याति भाषणम् । सम्भ्रमः स्नेहमाख्याति वपुराख्याति भोजनम् ॥ 2 ॥ रूपयौवनसम्पन्नाः विशालकुलसम्भवाः । विद्याहीना न शोभन्ते निर्गन्धा इव किंशुकाः ॥ 3 ॥ उद्योगे नास्ति दारिद्र्यम् जप्तो नास्ति पातकम् । मौने च कलहो नास्ति नास्ति जागरिते भयम् ॥ 4 ॥ एकेनापि सुपुत्रेण विद्यायुक्तेन साधुना । आह्लादितं कुलं सर्वं यथा चन्द्रेण शर्वरी ॥ 5 ॥ 'विद्याहीनाः' इत्यस्मिन् पदे कः समासः वर्तते ?
'विद्याहीनाः' इत्यस्मिन् पदे 'तत्पुरुषसमासः' वर्तते। तत्पुरुषसमास में पूर्वपद और उत्तरपद के बीच में संबंध होता है, जिसमें उत्तरपद प्रधान होता है। 'विद्याहीनाः' शब्द में 'विद्या' और 'हीन' दो पद हैं। यहाँ 'हीन' शब्द प्रधान है और 'विद्या' शब्द के साथ संबंध स्थापित करता है। इसका अर्थ है 'विद्या से हीन' या 'विद्या रहित'। इस प्रकार, यह तत्पुरुषसमास का उदाहरण है। अब अन्य विकल्पों की बात करें: 1. द्वन्द्वसमासः: इसमें दोनों…Read More
Source :
Source :
Source :
Source :